Krštenica i stare crkvene knjige kao dokaz porekla: gde se čuvaju i šta dokazuju

Kad se porodična priča o hrvatskom poreklu pretvara u zahtev za državljanstvo, vrlo brzo se stigne do starih papira: krštenice pradede, knjige venčanih iz sela kojeg se niko više ne seća, upisa na latinskom. U ovom tekstu objašnjavamo šta zakon zaista traži da se dokaže, gde se stare matične knjige danas čuvaju u Hrvatskoj i u Srbiji, kako se traži izvod i — što je najvažnije — šta krštenica može, a šta ne može da dokaže.

Šta tačno treba dokazati

Stari zapisi služe za dve različite stvari, i dobro je razdvojiti ih pre nego što krenete u potragu.

Član 16 (pripadnik hrvatskog naroda). Zakon o hrvatskom državljanstvu u članu 16. stav 2. propisuje da se pripadnost hrvatskom narodu utvrđuje „ranijim deklariranjem te pripadnosti u pravnom prometu, navođenjem te pripadnosti u pojedinim javnim ispravama, zaštitom prava i promicanjem interesa hrvatskog naroda i aktivnim sudjelovanjem u hrvatskim kulturnim, znanstvenim i sportskim udrugama u inozemstvu“. Stav 3. dodaje da dokaze o pripadnosti ne mora da priloži osoba „za čije je roditelje nesporno utvrđena pripadnost hrvatskom narodu“.

Član 11 (iseljenik i potomci). Iseljenik je, po zakonu, osoba koja se pre 8. oktobra 1991. iselila s područja Republike Hrvatske u nameri da stalno živi u inostranstvu. MUP RH na svojoj stranici o državljanstvu navodi da iseljenici prilažu isprave kojima dokazuju iseljenje, a potomci moraju da dokažu i „rodbinsku povezanost sa iseljenom osobom“. Ako je predak iselio s prostora bivših država u čijem je sastavu bilo i područje današnje Hrvatske, MUP navodi da „treba dokazati vrijeme iseljenja i pripadnost hrvatskom narodu“. Ko se uopšte smatra iseljenikom (a ko ne) objasnili smo u tekstu Državljanstvo preko bake i deke.

Dakle, stari upisi mogu da vam zatrebaju za dve stvari: da dokažete srodstvo (lanac predak → roditelj → vi) i, u nekim slučajevima, pripadnost hrvatskom narodu.

Šta MUP navodi kao dokaze

Na zvaničnoj stranici MUP-a RH o državljanstvu stoji da pripadnici hrvatskog naroda dostavljaju isprave kojima dokazuju ranije nacionalno izjašnjavanje u pravnom prometu — „npr. izvornik ili ovjerena preslika radne knjižice, vojne knjižice, svjedodžbe, indeksa, izvatka iz matice rođenih, vjenčanih i dr.“. Ako se pozivate na pripadnost roditelja, prilažete „dokaze kojim potvrđuju nacionalno deklariranje roditelja“.

Obratite pažnju na dve stvari. Prvo, spisak je dat kao primer („npr.“, „i dr.“), dakle nije zatvoren. Drugo, krštenica i veroispovest se u tom spisku ne pominju — pominju se isprave kojima se dokazuje nacionalno izjašnjavanje, među njima i izvod iz matice rođenih i venčanih.

Krštenica: upis veroispovesti nije upis narodnosti

Knjiga krštenih je upis o krštenju u određenoj verskoj zajednici. Zakon, međutim, govori o pripadnosti narodu koja je navedena u javnim ispravama ili izražena u pravnom prometu. Ovo što sledi je naše čitanje zakona i MUP-ove stranice, a ne zvaničan stav MUP-a:

Za srodstvo — stari upis rođenja (krštenja) ili venčanja može da bude trag koji povezuje generacije, i tu mu je najjasnija uloga.
Za narodnost — ni član 16. ni MUP-ova stranica ne pominju krštenicu ni veroispovest; pominju izjašnjavanje o narodnosti i navođenje narodnosti u javnim ispravama. Zato upis krštenja, po našem čitanju, sam po sebi nije isto što i upis narodnosti. Da li i kako MUP takav upis uzima u obzir uz druge dokaze, nismo našli u zvaničnim izvorima.

Kako će MUP ceniti konkretnu krštenicu ne možemo da tvrdimo — o zahtevu odlučuje MUP RH u svakom predmetu posebno. Zato se na nju ne oslanjajte kao na jedini dokaz. O ispravama koje imaju rubriku „narodnost“ pisali smo u tekstu Kako dokazati hrvatsku narodnost, pa to ovde ne ponavljamo.

Gde su stare knjige u Hrvatskoj

Hrvatski državni arhiv (HDA) navodi da su do 1946. matične knjige vodile verske zajednice. Njihov današnji status uređuje hrvatski Zakon o državnim maticama:

matične knjige vođene do 9. maja 1946, kao i izvodi i potvrde koji se na osnovu njih izdaju, imaju dokaznu snagu javnih isprava, a izvode i potvrde iz njih daje nadležni matičar (član 49);
državne matice u kojima je poslednji upis stariji od 100 godina čuva Hrvatski državni arhiv (član 7);
izvode i potvrde iz državnih matica izdaje matičar koji je primio zahtev, nezavisno od mesta upisa (član 42), i to na zahtev osoba koje imaju pravni interes (član 43).

Iz tih odredaba mi čitamo ovakav redosled: izvod se traži od matičara, a za knjige koje su zbog starosti u arhivu pita se arhiv. Zakon taj redosled ne propisuje ovim rečima, pa pre slanja zahteva pitajte matični ured ili HDA ko je nadležan za vašu knjigu.

HDA na svojoj stranici o genealogiji navodi da njegova Zbirka matičnih knjiga (HR-HDA-883) ima 2186 matičnih knjiga rođenih, odnosno krštenih, venčanih i umrlih iz perioda od 17. do 20. veka, najvećim delom sa područja severozapadne Hrvatske, a manjim delom Slavonije i Hrvatskog primorja. Zbirka mikrofilmova (HR-HDA-1448) sadrži snimke većine sačuvanih matičnih knjiga od 1516. do 1947. sa područja Hrvatske. HDA takođe prikuplja evidencije o matičnim knjigama na području Hrvatske i poziva da mu se obratite za informaciju „gdje se čuvaju, komu se javiti“ — što je dobar prvi korak kad ne znate gde je knjiga vaše župe.

Gde su stare knjige u Srbiji

Ako je predak rođen, kršten ili venčan na teritoriji današnje Srbije, važi srpski Zakon o matičnim knjigama:

matične knjige vođene do 9. maja 1946. i izvodi iz njih imaju dokaznu snagu javnih isprava, a izvode izdaje matičar (član 88);
po isteku 100 godina od poslednjeg upisa knjige se predaju na čuvanje nadležnom arhivu (član 40);
uvid u matične knjige dozvoljen je, između ostalih, krvnom srodniku u pravoj liniji (član 41) — dakle i potomku;
izvodi se izdaju na osnovu podataka iz Registra matičnih knjiga, a može da ih izda ovlašćeni matičar za bilo koje matično područje (član 81).

Primer arhiva koji čuva takvu građu je Istorijski arhiv Beograda: njegova Zbirka crkvenih matičnih knjiga obuhvata 823 knjige iz perioda 1721–1919, iz 68 verskih organizacija sa teritorije Beograda, a najstarija je iz rimokatoličke crkve iz 1721. godine. Za Vojvodinu i ostatak Srbije raspitajte se u matičnoj službi opštine ili grada gde je predak upisan — da li je knjiga još kod nje ili je predata arhivu, i kom.

Istim zakonom (član 45a) propisano je da se u matičnu knjigu rođenih upisuje podatak o nacionalnoj pripadnosti — na zahtev roditelja, a punoletno lice može da ga upiše izjavom pred matičarom. Izvod iz matične knjige rođenih sadrži tu rubriku (član 81). Imajte ipak u vidu da hrvatski zakon govori o ranijem deklarisanju; kako će MUP ceniti podatak koji je upisan tek nedavno, ne možemo da potvrdimo.

Kako se traži stari upis

Bez osnovnih podataka upis se teško pronalazi. HDA istraživačima savetuje da prvo saznaju što više činjenica o porodici, a za matične knjige navodi da je potrebno znati kojoj je verskoj zajednici porodica pripadala i kojoj je teritorijalnoj jedinici pripadalo mesto. Pripremite:

ime i prezime pretka (i devojačko prezime, ako je poznato);
datum ili bar približnu godinu rođenja, venčanja ili smrti;
mesto, i kojoj je župi (parohiji) to mesto pripadalo;
kojoj je verskoj zajednici porodica pripadala;
imena roditelja — pomažu da se razlikuju osobe istog imena.

Tražite izvod ili overenu kopiju upisa, a ne samo usmenu informaciju: MUP u svojim primerima govori o izvorniku ili overenoj kopiji isprave. Naknade i način podnošenja zahteva proverite direktno u matičnom uredu, odnosno arhivu kome se obraćate.

Digitalizovane knjige: pomoć u potrazi, ne dokaz

FamilySearch je nezvaničan genealoški sajt — nije ni državni organ ni arhiv. Na njemu postoji zbirka „Croatia, Church Books, 1516–1994“ u kojoj su, prema opisu samog sajta, zapisi o krštenjima, venčanjima i sahranama više veroispovesti; kao arhiv iz kog građa potiče naveden je Hrvatski državni arhiv, uz napomenu da pristup snimcima i indeksima može biti ograničen. Istorijski arhiv Beograda navodi da se 812 crkvenih matičnih knjiga može pregledati uz registraciju na njegovom digitalnom repozitorijumu.

Takve baze mogu da vam pomognu da pronađete upis — godinu, župu, stranu u knjizi. MUP, međutim, u svojim primerima govori o izvorniku ili overenoj kopiji isprave, a odštampan snimak sa interneta, po našem čitanju, nije ni jedno ni drugo. Kad nađete upis, zvaničan izvod zatražite od matičara ili arhiva koji knjigu čuva.

Upis na latinskom ili drugom stranom jeziku

Stari upisi često nisu na današnjem jeziku: Istorijski arhiv Beograda za svoju zbirku navodi srpski i latinski, a FamilySearch za hrvatsku zbirku hrvatski i latinski. Ispravu na stranom jeziku predajte sa overenim prevodom na hrvatski jezik. Da li se za vaš konkretan stari upis traži i prevod samog rukopisnog teksta, proverite u konzularnom uredu pre predaje.

Za strane javne isprave (dakle i one izdate u Srbiji) MUP navodi da je prethodno potrebna legalizacija, osim ako međunarodnim ugovorima nije utvrđeno drugačije. Za javne isprave iz Srbije koje se koriste u Hrvatskoj apostille po pravilu nije potreban: legalizacija je ukinuta Ugovorom o pravnoj pomoći između Hrvatske i Srbije (NN-MU 6/98, čl. 19), što navodi i MVEP. Pre nego što platite bilo kakvu overu, potvrdite u konzularnom uredu da za vaš dokument ne traže ništa dodatno. Više u vodiču za apostille. Ostatak dokumentacije je na stranici Dokumenta. U Beogradu se termin zakazuje na konzularnom portalu (konzularniportal.mvep.hr), a u Subotici, prema zvaničnoj stranici Generalnog konzulata, telefonom +381 24 656 900, radnim danom od 12 do 13 časova.

Izvori

Napomena: tekst je informativan i nije pravni savet, a ovaj sajt nije zvaničan. Koje će dokaze MUP RH prihvatiti ceni se u svakom predmetu posebno; propisi i takse se menjaju — pre predaje proverite kod nadležnog organa.